Veel vroege spaarbanken moesten ook mensen met een laag inkomen in staat stellen geld veilig en tegen rente opzij te zetten. Het aannemen van kleine spaarbedragen onderscheidde hun zwaartepunt van bankzaken die vooral grote kooplieden of heersers financierden.
Deze instellingen verbonden financiële voorzorg met sociale doelen. De oprichtingsvormen verschilden: particuliere initiatieven, liefdadige organisaties en later gemeentelijke spaarbanken speelden elk een rol.
De geschiedenis kan daarom niet tot één organisatievorm worden teruggebracht. De gemeenschappelijke gedachte achter veel vroege oprichtingen was om sparen voor bredere bevolkingsgroepen toegankelijk te maken. Munten slaan was daarentegen geen typische oprichtingstaak van een spaarbank.