Bij een geschikte lavastroom koelen het oppervlak en de randen af en worden vast. Onder de gevormde schil kan hete lava blijven stromen. Als de toevoer stopt en de binnenste stroom wegvloeit, blijft een holte achter: een lavatunnel.
Tijdens de activiteit werkt het vaste dak als warmte-isolatie. Daardoor kan lava ondergronds verder worden vervoerd terwijl het oppervlak er al donker uitziet. De tunnel is dus een voormalige transportroute voor lava, niet gewoon een grote gasbel die in steen opgesloten zit.
Pas na voldoende afkoeling kunnen zulke holtes als grotten toegankelijk zijn. Sommige blijven instabiel of zijn gesloten ter bescherming van natuur of cultuur. Het ontstaan van een lavatunnel betekent niet dat iedere donkere holte onder een lavaveld veilig kan worden betreden.