Als een aardplaat over een relatief plaatsvaste hotspot beweegt, kunnen na elkaar nieuwe vulkanen ontstaan. De plaat voert oudere vulkanen weg van het gebied met de sterkste magmatoevoer. Zo vormt zich mettertijd een keten van eilanden en onderzeese bergen.
De Hawaïaanse keten is een bekend voorbeeld. Het ouderdomspatroon laat in grote lijnen zien dat oudere vulkanen verder van de huidige actieve zone liggen. Met de afstand kan de hoofdactiviteit afnemen, terwijl erosie en verzakking de oudere vulkaanlichamen veranderen.
Relatief plaatsvast is een vereenvoudiging, geen absolute natuurwet. Hotspots kunnen zelf ook bewegen over geologische tijd. Voor het basismodel telt dat de plaat verschuift ten opzichte van de magmabron; de eilanden drijven niet onafhankelijk als schepen op zee.