Basaltzuilen ontstaan door afkoelingsscheuren. Het gesteente is al vast, maar nog heet. Terwijl het verder afkoelt en krimpt, bouwen spanningen zich op. Scheuren verdelen de gesteentemassa in langgerekte, veelhoekige delen.
De zuilen hebben vaak een ongeveer zeshoekige doorsnede, maar andere aantallen zijden komen ook voor. De scheuren groeien vanaf de koelvlakken naar binnen. De zuilen staan daarom ongeveer loodrecht op de vlakken waarlangs veel warmte is afgevoerd.
Een zuil is geen enkel reusachtig kristal en is ook niet uit de rots gehouwen. Vergelijkbare zuilvormige splijting kan ook optreden in andere stollingsgesteenten en vulkanische afzettingen. Basalt is een bijzonder bekend voorbeeld, maar geen noodzakelijke voorwaarde voor iedere dergelijke structuur.