Schildvulkanen ontstaan doorgaans door vele uitbarstingen van relatief dunvloeibare lava. Die kan ver van het uitstroompunt wegvloeien en vormt betrekkelijk dunne lagen. Na lange tijd ontstaat zo een zeer brede vulkaan met flauw hellende flanken.
De naam beschrijft het lage profiel, dat lijkt op een platliggend schild. Zulke vulkanen worden vaak opgebouwd uit basaltische lava. Nieuwe lava kan zowel bij de top als uit spleten op de flanken naar buiten komen.
Die vorm betekent echter niet dat een schildvulkaan altijd rustig of ongevaarlijk is. Naast stromende lava kunnen onder geschikte omstandigheden ook explosieve processen optreden. De vraag gaat over de typische opbouw van de brede hellingen, niet over iedere mogelijke uitbarsting van dit vulkaantype.