Puimsteen ontstaat uit gesmolten gesteente vol gasbellen. Bij het stollen blijft een poreus raamwerk achter. Bevat een stuk voldoende met gas gevulde ruimte, dan is de gemiddelde dichtheid lager dan die van water: het kan drijven.
De bellen ontstaan als eerder in magma opgeloste gassen bij dalende druk vrijkomen en uitzetten. De structuur van het gevormde gesteente lijkt daardoor op gestold schuim. De vaste wanden van de poriën bestaan desondanks uit vulkanisch materiaal.
Niet ieder stuk puimsteen drijft even goed of voor altijd. Het gedrag hangt af van het aantal poriën, hun onderlinge verbindingen en hoeveel water binnendringt. De verklaring is dus de lage gemiddelde dichtheid van een geschikt stuk, niet een algemene regel dat iedere poreuze steen moet drijven.