Jakie praktyczne zajęcie pojawia się na końcu „Kandyda” Woltera jako przeciwwaga dla niekończących się wyjaśnień filozoficznych?
Na końcu pojawia się wezwanie do uprawiania własnego ogródka. Po doświadczeniach przemocy, cierpienia i zawiedzionych obietnic Kandyd zwraca się ku konkretnej wspólnej pracy. W ostatnim rozdziale niewielka wspólnota utrzymuje się dzięki różnym zajęciom swoich członków. Słynna formuła ogródka przeciwstawia praktyczne działanie samemu usprawiedliwianiu wszystkiego, co się dzieje. Jej dokładny sens filozoficzny pozostaje przedmiotem dyskusji: nie musi oznaczać, że ludzie powinni porzucić wszelką odpowiedzialność poza życiem prywatnym. Pewny jest przede wszystkim ukazany w opowieści kontrast między niekończącym się wyjaśnianiem a pożytecznym zajęciem. Nowa podróż ani powrót na dwór nie stanowią końcowej perspektywy działania. Ilustracja odpowiedzi przedstawia pracę w ogrodzie jako literackie wyobrażenie, a nie odtworzenie ilustracji z konkretnego wydania książki.


