Welke praktische bezigheid vormt aan het einde van Voltaires Candide een tegenwicht voor eindeloze filosofische verklaringen?
Aan het slot klinkt de oproep om de eigen tuin te bewerken. Na zijn ervaringen met geweld, leed en teleurgestelde verwachtingen richt Candide zich op concreet werk dat hij samen met anderen doet. In het laatste hoofdstuk voorziet de kleine gemeenschap door allerlei werkzaamheden in haar levensonderhoud. De beroemde tuinformule legt een praktisch accent tegenover het louter rechtvaardigen van alles wat gebeurt. Over de precieze filosofische strekking bestaat discussie: ze hoeft niet te betekenen dat mensen elke verantwoordelijkheid buiten hun privéleven moeten opgeven. Wat het verhaal duidelijk laat zien, is het contrast tussen eindeloos verklaren en nuttig werk. Een nieuwe reis of een terugkeer naar het hof vormt niet het uiteindelijke handelingsperspectief. De afbeelding bij het antwoord toont het tuinwerk als literaire verbeelding en bootst geen illustratie uit een specifieke boekuitgave na.


